
บทนำ: ทำไมเทคนิคบังคับลำไยนอกฤดูจึงเป็นดาบสองคมทางเศรษฐศาสตร์
การปลูกลำไยในประเทศไทยมีจุดเปราะบางเชิงโครงสร้างที่เกษตรกรภาคเหนือเผชิญซ้ำทุกปี นั่นคือผลผลิตลำไยในฤดูออกดอกตามธรรมชาติพร้อมกันหลังฤดูหนาวและทะลักเข้าสู่ตลาดในช่วงปลายเดือนมิถุนายนถึงกันยายน ข้อมูล สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 1 เชียงใหม่ (สศท.1, ข่าวที่ 73/2568 วันที่ 7 กรกฎาคม 2568) ระบุว่า 8 จังหวัดภาคเหนือมีผลผลิตลำไยปี 2568 รวม 1,064,242 ตัน โดยเป็นลำไยในฤดูถึง 740,639 ตัน และกระจุกตัวเฉพาะเดือนสิงหาคมเดือนเดียวมากถึง 422,400 ตัน (ร้อยละ 57 ของผลผลิตในฤดูทั้งหมด) ส่งผลให้ราคาหน้าสวนช่วงพีคถูกกดต่ำลงอย่างรุนแรง เช่น ข้อมูล ศูนย์ข้อมูลเกษตรแห่งชาติ (NABC) สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร พบว่าในเดือนสิงหาคม 2568 ราคาลำไยสดทั้งช่อพันธุ์อีดอ เกรด AA เฉลี่ยเหลือเพียง 16.63 บาท/กิโลกรัม และเกรด A เฉลี่ย 12.16 บาท/กิโลกรัม
เทคนิคการผลิตลำไยนอกฤดูด้วย สารโพแทสเซียมคลอเรต (KClO3) ร่วมกับการตัดแต่งทรงพุ่มและการตัดช่อผล จึงถูกพัฒนาขึ้นเพื่อเลี่ยงช่วงผลผลิตล้นตลาด แต่การทำนอกฤดูต้องแลกกับต้นทุนสารชักนำออกดอก ปุ๋ยบำรุง น้ำ และแรงงานเฝ้าดูแลที่สูงขึ้นมาก หากบริหารจัดการปัจจัยการผลิตผิดพลาด หรือเจอแรงกระแทกจากตลาดส่งออก ดังเช่นสถานการณ์เดือนพฤศจิกายน 2569 ที่ ศูนย์ข้อมูล&ข่าวสืบสวนเพื่อสิทธิพลเมือง (TCIJ, 19 พฤศจิกายน 2569) รายงานว่าต้นทุนผลิตลำไยในเชียงใหม่–ลำพูนอยู่ที่ 18–30 บาท/กิโลกรัม ขณะที่จุดรับซื้อบางแห่งเมื่อ 16 พฤศจิกายน 2569 รับซื้อเกรด 2A เพียง 13–15 บาท/กิโลกรัม เกษตรกรอาจขาดทุนหนักกว่าการทำในฤดูเสียอีก
บทความนี้วิเคราะห์เปรียบเทียบเชิงเศรษฐศาสตร์เกษตรระหว่าง เทคนิคนอกฤดูคุมคุณภาพ กับ การทำในฤดูตามธรรมชาติ บนฐาน 1 ไร่ โดยอ้างอิงตัวเลขวิจัยจริงจากมหาวิทยาลัยแม่โจ้ สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก./สศท.1/สศท.2) กรมส่งเสริมการเกษตร และสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) พร้อมแยกให้เห็นชัดเจนระหว่าง ข้อมูลสำรวจจริงจากงานวิจัย กับ สมมติฐานประกอบการคำนวณ
สรุปตัวเลขสำคัญ: งานวิจัยจริงเทียบกับแบบจำลองฐาน 1 ไร่
- ผลสำรวจงานวิจัย ม.แม่โจ้ (ศิริกุล ตุลาสมบัติ และคณะ, 2565; ข้อมูลปี 2562, อ.พร้าว จ.เชียงใหม่, n=38): เฉพาะต้นทุนการจัดการหลัก 3 รายการ (ตัดแต่งกิ่ง + สารชักนำดอก + ปุ๋ย) เฉลี่ย 9,826.73 บาท/ไร่ สร้างรายได้เฉลี่ย 33,029.52 บาท/ไร่ (ส่วนต่างหลังหัก 3 ปัจจัย 23,202.79 บาท/ไร่ — ยังไม่รวมค่าแรงเก็บเกี่ยว ค่ายา ค่าน้ำ และค่าเสื่อม) โดยกลุ่มบริหารจัดการแบบ รูปแบบที่ 2 (คุมปุ๋ย 5,120.79 บ. + ราดสาร 2,532.00 บ. + ตัดแต่ง 729.76 บ. = 8,382.55 บ./ไร่ แต่คุมการติดผล-ตัดช่อดอก-ช่องทางขาย) ทำรายได้สูงสุด 65,795.24 บาท/ไร่ ขณะที่กลุ่มที่ทุ่มปุ๋ยสูงถึง 13,642.09 บาท/ไร่ (รวม 3 ปัจจัย 17,311.05 บ./ไร่) กลับได้รายได้เพียง 35,600.39 บาท/ไร่
- ต้นทุนรวมทั้งสวนตามรายงานทางการ (สศท.2 จังหวัดตาก, พ.ศ. 2565): แหล่งผลิตลำไยนอกฤดูหลัก (ออกตลาด พ.ย.–ม.ค. 62.40%) มีต้นทุนคงที่ 1,550.37 บาท/ไร่ และต้นทุนผันแปร 11,742.57 บาท/ไร่ รวมต้นทุนทั้งสิ้น 13,292.94 บาท/ไร่ ณ ผลผลิตเฉลี่ย 666 กก./ไร่ (ต้นทุน 19,960 บาท/ตัน หรือ 19.96 บาท/กก.) รายได้เฉลี่ย 20,810 บาท/ตัน กำไรสุทธิ 850 บาท/ตัน (+566.10 บาท/ไร่, ROI 4.25%) และเคยขาดทุน -330 บาท/ตัน (-228.36 บาท/ไร่) ในปี 2564
- แบบจำลองเปรียบเทียบ 1 ไร่ (สมมติฐานครบทั้งเงินสดและต้นทุนแฝง 1 รอบ/ปี):
- ทำในฤดู (ฐานผลผลิต สศก. 2567P = 864 กก./ไร่, ขายได้ 820.8 กก., ราคาเฉลี่ย ส.ค. 2568): รายได้ 9,377.00 บาท/ไร่ เงินสดจ่าย 8,942.00 บาท/ไร่ (เหลือส่วนต่างเงินสด +435.00 บาท/ไร่) แต่เมื่อรวมค่าเสื่อมและแรงงานครัวเรือน (ต้นทุนรวม 11,692.37 บ.) จะ ขาดทุนทางบัญชี -2,315.37 บาท/ไร่
- นอกฤดูคุมคุณภาพ (ผลผลิต 1,000 กก./ไร่, ขายได้ 950 กก., เกรด AA 55%, ราคาเฉลี่ย สศก./NABC ธ.ค. 2568–ก.พ. 2569): รายได้ 24,377.50 บาท/ไร่ เงินสดจ่าย 15,582.55 บาท/ไร่ (ส่วนต่างเงินสด +8,794.95 บาท/ไร่) หลังหักต้นทุนรวม 18,732.92 บาท/ไร่ เหลือกำไร +5,644.58 บาท/ไร่
สมมติฐานและขอบเขตข้อมูลในการวิเคราะห์
เพื่อให้ตัวเลขเปรียบเทียบไม่คลาดเคลื่อนระหว่างระบบการผลิตและช่วงเวลา ข้อมูลที่ใช้ในบทความนี้กำหนดสมมติฐานและแยกแหล่งที่มาดังนี้:
- ขนาดแปลงและพันธุ์อ้างอิง: ฐานคำนวณ 1 ไร่ สวนลำไยพันธุ์อีดอโตเต็มที่ (อายุ 5 ปีขึ้นไป) ระยะปลูก 8×8 เมตร เฉลี่ย 25 ต้น/ไร่ ให้น้ำด้วยระบบมินิสปริงเกลอร์ ทำผลผลิต 1 รอบต่อปี (12 เดือน) ตามพฤติกรรมเกษตรกรส่วนใหญ่ร้อยละ 80.50 ในผลสำรวจ สามารถ ใจเตี้ย (2564, อ.บ้านโฮ่ง จ.ลำพูน, n=330)
- จังหวัดและช่วงข้อมูล: ข้อมูลเทคนิคการบริหารต้นทุนอ้างอิง จ.เชียงใหม่ (อ.พร้าว) และ จ.ลำพูน (อ.บ้านโฮ่ง) ข้อมูลต้นทุนรวมทั้งสวนอ้างอิง สศท.2 จ.ตาก (ปี 2563–2565) ข้อมูลผลผลิตต่อไร่ระดับประเทศอ้างอิง สถิติการเกษตร สศก. ตารางที่ 4.4 (ปี 2566–2567P) และข้อมูลราคาหน้าสวนอ้างอิงรายสัปดาห์ของ สศก./NABC (ส.ค. 2568 – พ.ย. 2569) รวมถึงรายงานราคาจุดรับซื้อท้องถิ่น 16 พ.ย. 2569 จาก TCIJ
- การแยกตัวเลขจริงออกจากสมมติฐาน: รายการตัดแต่งกิ่ง สารคลอเรต ปุ๋ย (ม.แม่โจ้ รูปแบบ 2) และต้นทุนคงที่ 1,550.37 บาท/ไร่ (สศท.2 จ.ตาก) เป็นตัวเลขจากเอกสารวิจัยและราชการโดยตรง ส่วนค่ายาป้องกันศัตรูพืช ค่าน้ำ-ไฟฟ้า/น้ำมันสูบน้ำ ค่าแรงเก็บเกี่ยวคัดเกรด (3.00–3.50 บ./กก.ดิบ) และค่าเสียโอกาสแรงงานครัวเรือน (400 บ./วัน) เป็น สมมติฐานประกอบการคำนวณ เพื่อให้ครบโครงสร้างต้นทุนทั้งระบบ
แก่นเทคนิคการผลิตลำไยนอกฤดู 4 ขั้นตอน และผลวิจัยเปรียบเทียบ 3 รูปแบบต้นทุน
ตามคู่มือ กรมส่งเสริมการเกษตร และศูนย์วิจัยและพัฒนาลำไย มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ร่วมกับโครงการวิจัย สกสว. (พาวิน มะโนชัย, 2562) เทคนิคการผลิตลำไยนอกฤดูที่มุ่งลดต้นทุนและเพิ่มสัดส่วนผลผลิตเกรด AA (เส้นผ่านศูนย์กลาง > 2.8 ซม.) ให้อยู่เหนือร้อยละ 50 ประกอบด้วย 4 ขั้นตอนสำคัญ:
- การตัดแต่งทรงพุ่มแบบเปิดกลางพุ่มหรือทรงฝาชีหงาย: คุมความสูงต้นไม่เกิน 2–3 เมตรทันทีหลังเก็บเกี่ยว เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรและ ม.แม่โจ้ ระบุว่าช่วยให้แสงส่องทั่วถึง แตกใบอ่อนสม่ำเสมอ และลดต้นทุนค่าดูแลรักษา-เก็บเกี่ยวลงได้ร้อยละ 13–38 จากเดิมที่ต้นสูงเก็บยาก
- การให้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินและงดไนโตรเจนก่อนราดสาร: เน้นสัดส่วน N:P:K ราว 4:1:3 ในช่วงเตรียมใบ 2 ชุด (อายุใบ 25–35 วัน) จากนั้นงดปุ๋ยไนโตรเจนอย่างน้อย 1 เดือนก่อนให้สาร เพราะไนโตรเจนในใบสูงจะลดการออกดอก ทั้งนี้คู่มือ กสก./ม.แม่โจ้ ชี้ว่าแปลงที่มีฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมในดินเกินมาตรฐานสามารถลดหรืองดปุ๋ยสองธาตุนี้ลงได้ร้อยละ 20–100
- การชักนำการออกดอกด้วยสารโพแทสเซียมคลอเรต (KClO3): ใช้อัตราแนะนำ 20 กรัมต่อตารางเมตรของพื้นที่ทรงพุ่ม (หลังพักต้นอย่างน้อย 4 เดือน) รดน้ำสม่ำเสมอทุก 3–5 วันเพื่อให้รากดูดซึมสาร และงดราดสารช่วงฝนตกชุกหรือช่วงแตกใบอ่อน
- การตัดแต่งช่อผลเพื่อเพิ่มเกรด AA: เมื่อผลขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียว ให้ตัดแต่งช่อผลเหลือไม่เกิน 60 ผลต่อช่อ หรือตัดช่อออกร้อยละ 40 เพื่อไม่ให้ต้นแบกผลเล็กเกินไปจนตกเกรด
ตารางที่ 1: ผลวิจัยเปรียบเทียบ 3 รูปแบบการบริหารปัจจัยการผลิตลำไยคุณภาพ (ม.แม่โจ้, อ.พร้าว จ.เชียงใหม่)
งานวิจัยของ ศิริกุล ตุลาสมบัติ และคณะ (2565) ใช้เทคนิคเหมืองข้อมูล (K-means และ FP-growth) จำแนกเกษตรกร 38 รายออกเป็น 3 รูปแบบการจัดการ ตารางด้านล่างแสดง ต้นทุนเฉพาะ 3 ปัจจัยจัดการหลัก (ไม่รวมค่าเก็บเกี่ยว ค่ายา ค่าน้ำ และค่าเสื่อม) เทียบกับรายได้ที่เกษตรกรขายได้จริง:
| ตัวชี้วัดต่อไร่ (ข้อมูลสำรวจปี 2562) | รูปแบบ 1: ต้นทุนสูง (n=10, เฉลี่ย 4.11 ไร่) |
รูปแบบ 2: ต้นทุนปานกลาง-คุมเข้ม (n=8, เฉลี่ย 6.00 ไร่) |
รูปแบบ 3: ต้นทุนต่ำ-คุมเข้ม 5 ปัจจัย (n=20, เฉลี่ย 6.33 ไร่) |
ค่าเฉลี่ยรวมทั้งกลุ่ม (n=38, 5.41 ไร่) |
|---|---|---|---|---|
| 1. ค่าตัดแต่งทรงพุ่ม (บาท/ไร่) | 1,076.46 | 729.76 | 798.85 | 809.83 |
| 2. ค่าสารชักนำออกดอก KClO3 / NaClO3 (บาท/ไร่) | 2,592.50 | 2,532.00 | 1,897.65 | 2,079.20 |
| 3. ค่าปุ๋ยเคมี-บำรุง (บาท/ไร่) | 13,642.09 | 5,120.79 | 5,250.42 | 6,937.70 |
| รวมต้นทุน 3 ปัจจัยจัดการหลัก (บาท/ไร่) | 17,311.05 | 8,382.55 | 7,946.92 | 9,826.73 |
| อัตราร้อยละการติดดอก / ติดผลต่อต้น (%) | 72.22% / 64.44% | 61.43% / 58.57% | 56.50% / 46.50% | 58.16% / 50.53% |
| ปัจจัยที่ควบคุมเข้มงวด (Support > 0.8) | ตัดแต่งกิ่ง, ปุ๋ย (Support 0.625) | ติดผล, ช่องทางขาย, ตัดช่อดอก | ติดผล, ช่องทางขาย, สาร, แต่งกิ่ง, ปุ๋ย | ขายเหมาเฉลี่ย 48,286 บ./ไร่* |
| รายได้จากการขายลำไย (บาท/ไร่) | 35,600.39 | 65,795.24 | 23,707.57 | 33,029.52 |
| ส่วนต่างรายได้หลังหักต้นทุน 3 ปัจจัย** (บาท/ไร่) | 18,289.34 | 57,412.69 | 15,760.65 | 23,202.79 |
*หมายเหตุ: ในกลุ่มเกษตรกรที่ขายแยกเกรด-แยกสีผิวของงานวิจัยนี้ เกรด AA ผิวทองได้ราคา 57 บ./กก. ส่วนผิวเขียวได้ 30 บ./กก.
**ขอบเขตตัวเลข: ส่วนต่างในตารางที่ 1 หักเฉพาะต้นทุน 3 รายการที่รายงานใน ตารางที่ 3 ของงานวิจัย (ยังไม่หักค่าแรงเก็บเกี่ยว ค่าสารเคมีกำจัดศัตรูพืช ค่าน้ำ-ไฟฟ้า และค่าเสื่อมราคา) จึงไม่ใช่กำไรสุทธิทั้งสวน ข้อค้นพบสำคัญคือ รูปแบบที่ 1 ทุ่มค่าปุ๋ยมากกว่ารูปแบบที่ 2 ถึง 2.66 เท่า แต่ไม่ได้คุมการตัดช่อดอกและช่องทางตลาด ทำให้รายได้ต่ำกว่ารูปแบบที่ 2 เกือบครึ่ง
ตารางต้นทุนทั้งระบบ ผลผลิตขายได้จริง และกำไรต่อปี: ในฤดู เทียบ นอกฤดูคุมคุณภาพ (ฐาน 1 ไร่)
เพื่อประเมินความคุ้มค่าเต็มรูปแบบทั้งสวน (Full Farm Cost) ตารางที่ 2 นำโครงสร้างต้นทุนจากงานวิจัย ม.แม่โจ้ รูปแบบที่ 2 มาประกอบกับ ฐานต้นทุนคงที่ทั้งสวนของ สศท.2 จังหวัดตาก (1,550.37 บาท/ไร่) และเพิ่มรายการต้นทุนดำเนินงานที่งานวิจัย ม.แม่โจ้ ไม่ได้รวม (ค่ายา ค่าน้ำ-ไฟ ค่าแรงเก็บเกี่ยวคัดเกรด และค่าเสียโอกาสแรงงานครัวเรือน) โดยระบุไว้เป็น สมมติฐานประกอบการคำนวณ แล้วคำนวณยอดขายจากราคารายสัปดาห์จริงของ สศก./NABC (2568–2569)
| รายการต้นทุน ผลผลิต และรายได้ (ต่อไร่ ต่อปี = 1 รอบ) | ระบบทำในฤดูตามธรรมชาติ (ราคา ส.ค. 2568 / ผลผลิต สศก. 2567P) |
เทคนิคนอกฤดู + คุมคุณภาพ (ราคาเฉลี่ย ธ.ค. 2568–ก.พ. 2569) |
|---|---|---|
| ก. ต้นทุนเงินสดจ่ายจริงในการดำเนินงาน (Cash Operating Costs) | ||
| 1. ค่าตัดแต่งกิ่ง-ทรงพุ่ม (ในฤดู: สมมติฐาน / นอกฤดู: ม.แม่โจ้ รูปแบบ 2) | 750.00 | 729.76 |
| 2. ค่าสารโพแทสเซียมคลอเรตชักนำดอก (ในฤดู: ไม่ใช้ / นอกฤดู: ม.แม่โจ้ รูปแบบ 2) | 0.00 | 2,532.00 |
| 3. ค่าปุ๋ยเคมี-บำรุงต้นและผล (ในฤดู: สมมติฐาน / นอกฤดู: ม.แม่โจ้ รูปแบบ 2) | 3,800.00 | 5,120.79 |
| 4. ค่ายาป้องกันโรค-แมลงและฮอร์โมน (สมมติฐาน) | 1,200.00 | 2,200.00 |
| 5. ค่าน้ำ-ค่าไฟ/น้ำมันสูบน้ำ (สมมติฐาน: นอกฤดูให้น้ำช่วงแล้งต่อเนื่อง) | 600.00 | 1,500.00 |
| 6. ค่าแรงเก็บเกี่ยว-คัดเกรดบรรจุตะกร้า (สมมติฐาน: 3.00 บ. vs 3.50 บ./กก.ดิบ) | 2,592.00 (864 กก.) | 3,500.00 (1,000 กก.) |
| รวมต้นทุนเงินสดจ่ายจริง (บาท/ไร่/ปี) | 8,942.00 | 15,582.55 |
| ข. ต้นทุนไม่เป็นเงินสดและต้นทุนคงที่ (Non-Cash & Fixed Costs) | ||
| 7. ต้นทุนคงที่ (ค่าเสื่อมระบบน้ำ-อุปกรณ์-สวน/ภาษีที่ดิน อ้างอิง สศท.2 จ.ตาก 2565) | 1,550.37 | 1,550.37 |
| 8. ค่าเสียโอกาสแรงงานครัวเรือน (สมมติฐาน: 3 วัน vs 4 วัน × 400 บ./วัน) | 1,200.00 | 1,600.00 |
| รวมต้นทุนทั้งระบบ (เงินสด + ค่าเสื่อม + แรงงานครัวเรือน) | 11,692.37 | 18,732.92 |
| ค. ผลผลิตที่ขายได้จริงหลังคัดทิ้ง (Sellable Output) และยอดขาย | ||
| ผลผลิตรวมดิบ / ของเสียคัดทิ้งร้อยละ 5 (กก./ไร่) | 864.00 / ทิ้ง 43.20 | 1,000.00 / ทิ้ง 50.00 |
| ปริมาณผลผลิตที่ขายได้จริง (กก./ไร่) | 820.80 กก. | 950.00 กก. |
| – เกรด AA (ในฤดู 30% @ 16.63 บ. / นอกฤดู 55% @ 30.07 บ.) | 259.20 กก. = 4,310.50 บ. | 550.00 กก. = 16,538.50 บ. |
| – เกรด A (ในฤดู 40% @ 12.16 บ. / นอกฤดู 30% @ 24.13 บ.) | 345.60 กก. = 4,202.50 บ. | 300.00 กก. = 7,239.00 บ. |
| – เกรด B/C คละ (ในฤดู 25% @ 4.00 บ. / นอกฤดู 10% @ 6.00 บ.) | 216.00 กก. = 864.00 บ. | 100.00 กก. = 600.00 บ. |
| รายได้รวมต่อไร่ต่อปี (บาท) [ราคาเฉลี่ยถ่วงน้ำหนักที่ขายได้จริง] | 9,377.00 [11.42 บ./กก.] | 24,377.50 [25.66 บ./กก.] |
| ส่วนต่างเงินสด (รายได้ − เงินสดจ่ายจริง) | +435.00 บ./ไร่ | +8,794.95 บ./ไร่ |
| กำไรหลังหักเงินสดและค่าเสื่อม (ก่อนหักแรงงานครัวเรือน) | -1,115.37 บ./ไร่ | +7,244.58 บ./ไร่ |
| กำไรตามต้นทุนรวมที่ระบุทั้งหมด (ก่อนภาษี) | -2,315.37 บ./ไร่ | +5,644.58 บ./ไร่ |
เทียบกับตัวเลขสำรวจจริงของ สศท.2 จังหวัดตาก (พ.ศ. 2563–2565): ในรายงานทางการของ สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 2 ซึ่งเป็นจังหวัดที่เน้นผลิตลำไยนอกฤดู (ออกตลาด พ.ย.–ม.ค. 62.40%) พบว่าผลผลิตเฉลี่ยจริงในพื้นที่อยู่ที่ 598–692 กก./ไร่ ต้นทุนรวม 12,519.76–13,292.94 บาท/ไร่ หรือ 18.83–20.94 บาท/กก. ทำให้ปี 2563 ได้กำไรสุทธิ +723.58 บาท/ไร่ (+1,210 บ./ตัน) ปี 2564 ช่วงโควิด-19 ขาดทุน -228.36 บาท/ไร่ (-330 บ./ตัน) และปี 2565 ได้กำไรสุทธิ +566.10 บาท/ไร่ (+850 บ./ตัน, ROI 4.25%) สะท้อนว่าหากผลผลิตต่อไร่ต่ำกว่า 700 กก. หรือเกรด AA น้อย แม้ทำนอกฤดูก็เหลือกำไรบางมาก
สูตรคำนวณและจุดคุ้มทุน (Break-Even Analysis)
ในการวิเคราะห์จุดคุ้มทุนของลำไย ต้องแยกต้นทุนก่อนเก็บเกี่ยวและต้นทุนคงที่ (ถือว่าคงที่ต่อรอบเมื่อตัดสินใจทำนอกฤดูแล้ว) ออกจาก ค่าเก็บเกี่ยวและคัดเกรดที่ผันแปรตามน้ำหนักผลผลิต (3.50 บาทต่อกิโลกรัมดิบ หรือ 3.50 ÷ 0.95 = 3.68 บาทต่อกิโลกรัมที่ขายได้จริง เมื่ออัตราคัดทิ้งร้อยละ 5):
ราคาคุ้มทุนเงินสด = ต้นทุนเงินสดรวม ÷ ปริมาณขายได้จริง = 15,582.55 ÷ 950 = 16.40 บาท/กก.ราคาคุ้มทุนต้นทุนรวม = ต้นทุนรวมทั้งหมด ÷ ปริมาณขายได้จริง = 18,732.92 ÷ 950 = 19.72 บาท/กก.(สอดคล้องกับช่วงต้นทุน 18–30 บาท/กก. ในเชียงใหม่–ลำพูนตามรายงาน กมธ. พ.ย. 2569)กำไรส่วนเกินต่อกิโลกรัมขายได้จริง = ราคาขายเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก (25.66) − ค่าเก็บเกี่ยวผันแปรต่อกิโลกรัมขายได้ (3.68) = 21.98 บาท/กก.ปริมาณขายคุ้มทุน (ต้นทุนเงินสด) = ต้นทุนก่อนเก็บเกี่ยวที่เป็นเงินสด (12,082.55) ÷ 21.98 = 549.71 กก./ไร่ปริมาณขายคุ้มทุน (ต้นทุนรวมทั้งหมด) = ต้นทุนคงที่และก่อนเก็บเกี่ยวรวม (15,232.92) ÷ 21.98 = 693.17 กก./ไร่(ต้องได้ผลผลิตดิบก่อนคัดทิ้งอย่างน้อยราว 730 กก./ไร่ เมื่อคัดทิ้ง 5%)
วิเคราะห์ 4 สถานการณ์ราคาและผลผลิต (รวมวิกฤต พ.ย. 2569)
เพื่อไม่ให้หลงเชื่อภาพกำไรเฉพาะช่วงราคาดี ตารางที่ 3 ทดสอบเทคนิค ลำไยนอกฤดูคุมคุณภาพ ภายใต้ 4 สถานการณ์ราคาจริงที่เกิดขึ้นในช่วงปี 2568–2569 โดยปรับเฉพาะค่าแรงเก็บเกี่ยวตามปริมาณผลผลิตดิบที่เปลี่ยนไป:
| ตัวแปรและผลลัพธ์ (บาท/ไร่) | กรณีต่ำ: วิกฤตราคาท้องถิ่น (16 พ.ย. 2569, TCIJ) |
กรณีกลาง-ต่ำ: ราคากลาง (พ.ย. 2569 สัปดาห์ 1–3, NABC) |
กรณีฐาน: นอกฤดูปกติ (เฉลี่ย ธ.ค.68–ก.พ.69, NABC) |
กรณีสูง: เทศกาลตรุษจีน (เกรด AA 60% คุณภาพส่งออก) |
|---|---|---|---|---|
| ผลผลิตดิบ / ขายได้จริง (กก./ไร่) | 800 / 736 (ทิ้ง 8%) | 950 / 902.5 (ทิ้ง 5%) | 1,000 / 950 (ทิ้ง 5%) | 1,100 / 1,045 (ทิ้ง 5%) |
| สัดส่วนเกรด AA / A / B-C (%) | 40% / 35% / 17% | 50% / 32% / 13% | 55% / 30% / 10% | 60% / 25% / 10% |
| ราคาเกรด AA / A / B-C (บาท/กก.) | 14.00 / 12.00 / 4.00 | 24.61 / 20.83 / 5.00 | 30.07 / 24.13 / 6.00 | 34.00 / 27.00 / 8.00 |
| รายได้รวมต่อไร่ (บาท) | 8,384.00 | 18,639.57 | 24,377.50 | 30,745.00 |
| ต้นทุนเงินสดจ่ายจริง (บาท) | 14,882.55 | 15,407.55 | 15,582.55 | 15,932.55 |
| ต้นทุนรวมทั้งหมด (รวมค่าเสื่อม+แรงงานครัวเรือน) | 18,032.92 | 18,557.92 | 18,732.92 | 19,082.92 |
| ส่วนต่างเงินสด (บาท/ไร่) | -6,498.55 | +3,232.02 | +8,794.95 | +14,812.45 |
| กำไรตามต้นทุนรวมที่ระบุ (บาท/ไร่) | -9,648.92 | +81.65 | +5,644.58 | +11,662.08 |
ตารางที่ 3 ชี้ข้อเท็จจริงสำคัญว่า ณ ราคากลางประเทศเดือนพฤศจิกายน 2569 (เกรด AA 24.61 บ./กก. และเกรด A 20.83 บ./กก.) สวนที่คุมต้นทุนแบบรูปแบบที่ 2 ได้ดีแล้วจะแทบเท่าทุน (+81.65 บ./ไร่ หลังหักค่าเสื่อมและแรงงานครัวเรือน) แต่หากขายในจุดรับซื้อที่กดราคาเหลือ 13–15 บาท/กก. ดังรายงานวันที่ 16 พ.ย. 2569 จะขาดทุนเงินสดทันที -6,498.55 บาท/ไร่ ยิ่งกว่านั้น หากสวนใดควบคุมต้นทุนปุ๋ยไม่ได้แบบรูปแบบที่ 1 (ค่าปุ๋ยพุ่งเป็น 13,642.09 บ./ไร่) ตัวเลขขาดทุนจะทะลุ 18,000–19,000 บาท/ไร่
การเปรียบเทียบปีแรกเทียบปีให้ผลเต็มที่ และระยะเวลาคืนทุน
การประเมินการลงทุนเทคนิคนี้ต้องแยกเป็น 2 กรณี คือ (ก) สวนเดิมที่ต้นโตเต็มที่แล้ว (อายุ 5 ปีขึ้นไป) ซึ่งปรับมาใช้เทคนิคนอกฤดูคุมคุณภาพ และ (ข) การลงทุนปลูกสร้างสวนลำไยใหม่ตั้งแต่ปีที่ 1:
- กรณี (ก) ปรับปรุงสวนเดิมที่ให้ผลผลิตแล้ว: หากมีระบบน้ำอยู่แล้วและลงทุนเพิ่มเฉพาะเครื่องมือตัดแต่งกิ่ง ตรวจวัดความชื้นดิน (Tensiometer) และปรับปรุงหัวมินิสปริงเกลอร์เป็น เงินลงทุนเริ่มต้น (CAPEX) สมมติฐาน 3,500 บาท/ไร่ (ไม่นำไปหักซ้ำกับค่าเสื่อมรายปีในตารางกำไร) เมื่อเทียบส่วนต่างเงินสดต่อปีของเทคนิคนอกฤดูคุมคุณภาพ (+8,794.95 บ.) กับการทำในฤดู (+435.00 บ.) จะได้กระแสเงินสดส่วนเพิ่ม +8,359.95 บาท/ไร่/ปี คืนทุนค่าอุปกรณ์เพิ่มได้ใน 0.42 ปี (ภายในรอบการผลิตแรก) ภายใต้สมมติฐานราคาฐาน
- กรณี (ข) สร้างสวนใหม่ตั้งแต่ปีที่ 1 (ตารางกระแสเงินสดสะสม 10 ปีภายใต้สมมติฐาน): ลำไยไม่สามารถราดสารบังคับนอกฤดูได้ในปีที่ 1–4 เพราะต้นยังเล็กและต้องสร้างทรงพุ่มให้สมบูรณ์ก่อน ช่วงปีที่ 1–3 จะไม่มีรายได้จากลำไย (หากไม่ปลูกพืชแซม) และต้องรอให้ผลเต็มที่ตั้งแต่ปีที่ 5 เป็นต้นไป
| ปีที่ | ระยะการเติบโต (สมมติฐานสร้างสวนใหม่ 1 ไร่) | เงินลงทุนและค่าใช้จ่ายเงินสด (บาท) | รายได้จากการขาย (บาท) | กระแสเงินสดสุทธิรายปี (บาท) | กระแสเงินสดสะสม (บาท) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | เตรียมดิน ปลูก 25 ต้น วางระบบมินิสปริงเกลอร์ (CAPEX+OPEX ปีแรก) | 16,500.00 | 0.00 | -16,500.00 | -16,500.00 |
| 2 | บำรุงต้นและตัดแต่งโครงสร้างทรงพุ่ม (ยังไม่ให้ผล) | 6,500.00 | 0.00 | -6,500.00 | -23,000.00 |
| 3 | บำรุงทรงพุ่ม (ยังไม่ให้ผล) | 6,500.00 | 0.00 | -6,500.00 | -29,500.00 |
| 4 | เริ่มออกดอกในฤดูบางส่วน (~300 กก. × 12 บ.) | 7,500.00 | 3,600.00 | -3,900.00 | -33,400.00 |
| 5–7 | ให้ผลเต็มที่: เทคนิคนอกฤดูคุมคุณภาพ (ปีละ +8,794.95 บ.) | 15,582.55 / ปี | 24,377.50 / ปี | +8,794.95 / ปี | สิ้นปี 7: -7,015.15 |
| 8 | ให้ผลเต็มที่: จุดคืนทุนกระแสเงินสดสะสมของสวนใหม่ | 15,582.55 | 24,377.50 | +8,794.95 | +1,779.80 (คืนทุน) |
| 9–10 | ให้ผลเต็มที่ (หากรักษาความสมบูรณ์และราคาเฉลี่ยฐานได้) | 15,582.55 / ปี | 24,377.50 / ปี | +8,794.95 / ปี | สิ้นปี 10: +19,369.70 |
หมายเหตุ: ตารางกระแสเงินสด 10 ปีข้างต้นเป็นสมมติฐานประกอบการวางแผน (ปี 1–4) เชื่อมต่อกับกระแสเงินสดกรณีฐานในปีที่ 5+ ไม่นับค่าเสื่อมซ้ำซ้อนกับเงินลงทุนปีที่ 1 และไม่ได้หักภาษีหรือดอกเบี้ยเงินกู้ หากกู้ยืมเงินหรือเกิดปีราคาตกต่ำ ระยะคืนทุนอาจยาวออกไปเป็น 9–10 ปี
ความเสี่ยงตลาด ส่งออก และรายการตรวจสอบก่อนลงมือทำนอกฤดู
- ความเสี่ยงด้านการส่งออกและสารตกค้าง: รายงาน TCIJ (19 พ.ย. 2569) ระบุว่าช่วงเดือน ก.ค. 2568 – มี.ค. 2569 ลำไยสดไทยถูกจีนแจ้งเตือนและตีกลับถึง 180 ตู้คอนเทนเนอร์จากเกณฑ์ตรวจสารซัลเฟอร์ไดออกไซด์แบบบดรวมทั้งเปลือก เนื้อ และเมล็ด ทำให้ล้งชะลอการรับซื้อ นอกจากนี้ จ.ลำพูน มีพื้นที่รับรอง GAP เพียง 6,454 ไร่ จากพื้นที่ปลูกกว่า 350,000 ไร่ เกษตรกรที่ไม่เข้ามาตรฐาน GAP จึงเสี่ยงถูกตัดออกจากตลาดส่งออก
- ความเสี่ยงสภาพอากาศและการไม่ตอบสนองต่อสาร: การราดสารช่วง พ.ค.–ก.ค. มักชนฤดูฝนทำให้ต้นดูดซึมสารไม่ดี ส่วนการออกดอก ต.ค.–พ.ย. เสี่ยงกระทบหนาวจัดจนผสมเกสรไม่ติดและผลอ่อนร่วง ทำให้เสียทั้งค่าสารและไม่ได้ผลผลิต
- ต้นโทรมจากการบังคับติดต่อกัน: คู่มือ กสก./ม.แม่โจ้ ย้ำให้พักต้นอย่างน้อย 4 เดือนหลังเก็บเกี่ยว และในสวนที่ทำนอกฤดูต่อเนื่องควรขยับรอบให้สารปีถัดไปช้าลงอย่างน้อย 1 เดือน หรือเว้นพัก/สลับแปลง เพื่อไม่ให้รากและต้นทรุด
- ข้อจำกัดน้ำแล้งและแรงงานเก็บเกี่ยว: งานวิจัย อ.บ้านโฮ่ง จ.ลำพูน (สามารถ ใจเตี้ย, 2564) พบเกษตรกรร้อยละ 65.45 พึ่งพาน้ำบาดาล และร้อยละ 56.70 ประสบปัญหาต้นทุนแรงงานและสารเคมีสูง การตัดแต่งทรงพุ่มให้ต่ำและทยอยทำเป็นโซนจึงช่วยลดแรงกระแทกด้านแรงงานและน้ำได้ดีกว่าการราดสารพร้อมกันทั้งสวน
รายการตรวจสอบก่อนลงทุน (Checklist)
- [ ] มีแหล่งน้ำสำรองเพียงพอตลอดฤดูแล้ง (4–5 เดือนหลังราดสาร) หรือไม่?
- [ ] ตรวจวิเคราะห์ดินก่อนใส่ปุ๋ยเพื่อตัดปุ๋ย P/K ส่วนเกินตามคำแนะนำ ม.แม่โจ้ แล้วหรือยัง?
- [ ] ใบลำไยแตกใบอ่อนสมบูรณ์ครบ 2 ชุดและอายุใบ 25–35 วันพร้อมรับสารแล้วหรือไม่?
- [ ] มีมาตรฐาน GAP และจุดรับซื้อ/ช่องทางตลาดรองรับที่ตรวจสอบราคาล่วงหน้าได้ชัดเจนหรือไม่?
- [ ] เตรียมเงินทุนหมุนเวียนไว้รองรับกรณีราคาต่ำกว่า 19–20 บาท/กก. หรือต้นไม่ตอบสนองต่อสารแล้วหรือยัง?
แหล่งข้อมูลอ้างอิง (References)
- ศิริกุล ตุลาสมบัติ, วิยะดา ชัยเวช, ณัฐดนัย เขียววาท และมาณวิน สงเคราะห์. (2565). รูปแบบการบริหารต้นทุนการผลิตลำไยคุณภาพเพื่อความอย่างยั่งยืนของกลุ่มเกษตรกรลำไยคุณภาพ: กรณีศึกษา บ้านเหล่า ตำบลป่าไหน่ อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่. วารสารวิจัยและส่งเสริมวิชาการเกษตร 39(2): 141–154. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/MJUJN/article/view/249463
- สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 2 (สศท.2) และสำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จังหวัดตาก. (2566). การวิเคราะห์สภาพการผลิต การตลาดและปัญหาสำคัญของสินค้าเกษตร: ลำไย (ข้อมูลปี 2563–2565). https://www.opsmoac.go.th/tak-dwl-files-452791791977
- สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.). (2567). สถิติการเกษตรของประเทศไทย ตารางที่ 4.4 ลำไย ปี 2558–2567. https://catalog.oae.go.th/…/longan.pdf
- สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 1 เชียงใหม่ (สศท.1). (7 กรกฎาคม 2568). ภาพรวมลำไย 8 จังหวัดภาคเหนือ ปี 68 ผลผลิตรวม 1.06 ล้านตัน (ข่าวที่ 73/2568). https://oae.go.th/uploads/files/2025/07/07/26190f38a73a4aea.pdf
- ศูนย์ข้อมูลเกษตรแห่งชาติ (NABC) สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2568–2569). ราคาที่เกษตรกรขายได้รายสัปดาห์ สินค้าลำไยสดทั้งช่อพันธุ์อีดอ เกรด AA และเกรด A. ราคาเกรด AA (NABC API) | ราคาเกรด A (NABC API)
- กรมส่งเสริมการเกษตร และ ศูนย์วิจัยและพัฒนาลำไย มหาวิทยาลัยแม่โจ้. คู่มือการผลิตลำไยนอกฤดู. https://esc.doae.go.th/wp-content/uploads/2015/02/lam-yai.pdf
- สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) / พาวิน มะโนชัย. (2562). เพิ่มศักยภาพส่งออกลำไยด้วยการผลิตลำไยนอกฤดู. https://researchcafe.tsri.or.th/increase-the-ability-of-longan-production-for-export/
- สามารถ ใจเตี้ย. (2564). การผลิตลำไยนอกฤดูของเกษตรกร อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวัดลำพูน. วิทยาการจัดการวไลยอลงกรณ์ ปริทัศน์ 2(1): 35–44. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/MSVAR/article/view/249709
- ศูนย์ข้อมูล&ข่าวสืบสวนเพื่อสิทธิพลเมือง (TCIJ). (19 พฤศจิกายน 2569). จี้รัฐบาลเร่งแก้วิกฤตราคาลำไยตกต่ำ ชี้ปัญหาเชิงโครงสร้างทั้งห่วงโซ่อุปทาน. https://www.tcijthai.com/news/2026/11/current/15421