ปลูกดาวเรืองตัดดอก 1 ไร่ ค่าเมล็ดพันธุ์ ค่าจ้างเก็บเกี่ยว และราคาคุ้มทุน: วิเคราะห์ต้นทุน รายได้ และกำไรจริงต่อปี

ดาวเรืองตัดดอก (Marigold for Cut Flowers) จัดเป็นหนึ่งในไม้ดอกเศรษฐกิจที่มีความต้องการของตลาดภายในประเทศสูงและสม่ำเสมอที่สุดชนิดหนึ่งของไทย ทั้งการนำไปร้อยพวงมาลัยไหว้พระ พิธีกรรมทางศาสนา งานมงคล ประดับตกแต่งสถานที่ และการส่งออกไปยังประเทศเพื่อนบ้าน ด้วยจุดเด่นด้านอายุการปลูกที่สั้นเพียง 55–60 วันก็เริ่มเก็บเกี่ยวผลผลิตได้ ทำให้เกษตรกรจำนวนมากมองว่าดาวเรืองคือพืชสร้างรายได้เร็วที่สามารถทำเงินก้อนได้อย่างรวดเร็ว

ทว่าในมุมมองของ “เศรษฐศาสตร์เกษตร” การปลูกดาวเรืองตัดดอกเชิงพาณิชย์ไม่ได้มีเพียงมิติของการเก็บดอกไม้ขายแล้วรับเงินสดเต็มจำนวนเท่านั้น แต่มีโครงสร้างต้นทุนเงินสดก้อนใหญ่ที่ต้องจ่ายล่วงหน้า โดยเฉพาะ “ค่าเมล็ดพันธุ์ลูกผสม F1 คุณภาพสูง” ที่มีราคาสูงถึงเมล็ดละ 0.80–1.00 บาท, “ค่าแรงงานเก็บเกี่ยว” ที่ต้องทยอยจ้างตัดดอกทุก 2–3 วันต่อเนื่องกัน 10–15 ครั้งตลอดช่วงเวลา 35–40 วัน, ค่าสารเคมีและชีวภัณฑ์ควบคุมเพลี้ยไฟและหนอนกระทู้หอม ตลอดจน “ข้อจำกัดทางชีววิทยาเรื่องการปลูกซ้ำในแปลงเดิม” ซึ่งทาง กลุ่มส่งเสริมไม้ดอกและไม้ประดับ กรมส่งเสริมการเกษตร ได้ให้คำแนะนำทางวิชาการไว้อย่างชัดเจนว่าในรอบ 1 ปีควรปลูกดาวเรืองในแปลงเดิมได้ไม่เกิน 2 รอบ และต้องเว้นช่วงพักดินตากแปลง 3–4 เดือนเพื่อตัดวงจรโรคเหี่ยวเขียวและเชื้อราในดิน

บทความนี้รวบรวมข้อมูลสถิติต้นทุนจริงจาก กรมส่งเสริมการเกษตร (ข้อมูลทะเบียนเกษตรกรกลาง และเอกสารวิชาการกลุ่มส่งเสริมไม้ดอกและไม้ประดับ), เอกสารแนะนำการปลูกดาวเรืองตัดดอกของ สำนักส่งเสริมและจัดการสินค้าเกษตร, เอกสารคู่มือของ สำนักงานเกษตรอำเภอสามเงา จังหวัดตาก ซึ่งเป็นแหล่งผลิตดาวเรืองตัดดอกอันดับ 1 ของประเทศ พร้อมสถิติราคาขายส่งจาก ตลาดไท และปากคลองตลาด เพื่อนำมาจำลองตัวเลขต้นทุน รายได้ และกำไรจริงต่อปีอย่างเป็นรูปธรรม

สรุปตัวเลขเศรษฐศาสตร์การปลูกดาวเรืองตัดดอก 1 ไร่

จากการประมวลผลข้อมูลทางเศรษฐศาสตร์สำหรับแปลงปลูกดาวเรืองตัดดอกขนาด 1 ไร่ (ความหนาแน่น 8,000 ต้นต่อไร่ ปลูก 2 รอบต่อปี และเว้นพักดิน 1 ช่วง) สรุปตัวเลขประมาณการฐานได้ดังนี้:

• เงินลงทุนสินทรัพย์เริ่มต้นปีแรก: 14,500 บาท (สำหรับระบบน้ำหยด/มินิสปริงเกลอร์ ปั๊มน้ำขนาดเล็ก ถังฉีดพ่นสารชีวภัณฑ์และอุปกรณ์แปลง มีอายุการใช้งาน 3 ปี คิดค่าเสื่อมทางบัญชีปีละ 4,833.33 บาท)
• ต้นทุนผันแปรเงินสดต่อรอบ (1 ฤดูปลูก): 22,000 บาทต่อไร่ (ประกอบด้วยค่าเมล็ดพันธุ์ 8,000 บาท, เตรียมดิน 2,000 บาท, วัสดุเพาะกล้า 1,200 บาท, ค่าแรงย้ายปลูก 900 บาท, ปุ๋ยอินทรีย์และเคมี 2,400 บาท, สารอารักขาพืช 2,000 บาท, เชือกฟางและหลักพยุงกิ่ง 1,500 บาท, ค่าแรงเก็บเกี่ยว 2,500 บาท และค่าบรรจุภัณฑ์ขนส่ง 1,500 บาท)
• ต้นทุนผันแปรเงินสดรวมต่อปี (2 รอบการผลิต): 44,000 บาทต่อไร่ต่อปี
• ผลผลิตดอกดาวเรืองเฉลี่ยต่อรอบ: ผลผลิตรวมในแปลงประมาณ 300,000 ดอกต่อไร่ หักของเสียและการคัดตกเกรด 10% (30,000 ดอก) คงเหลือ ผลผลิตที่ขายได้จริงสุทธิ 270,000 ดอกต่อไร่ต่อรอบ หรือคิดเป็น 540,000 ดอกต่อไร่ต่อปี (สำหรับ 2 รอบ)
• ยอดขายเฉลี่ยต่อปี (ตาม 3 ระดับราคาขายหน้าสวน/ตลาดส่ง):
  • กรณีราคาต่ำ (0.25 บาท/ดอก): 67,500 บาทต่อรอบ หรือ 135,000 บาทต่อปี
  • กรณีฐาน (0.45 บาท/ดอก): 121,500 บาทต่อรอบ หรือ 243,000 บาทต่อปี
  • กรณีราคาสูง (0.85 บาท/ดอก): 229,500 บาทต่อรอบ หรือ 459,000 บาทต่อปี
• กำไรเงินสดสุทธิต่อปี (หลังหักต้นทุนผันแปรเงินสด 44,000 บาท):
  • กรณีราคาต่ำ: 91,000 บาทต่อปี (คิดเป็นกำไรทางบัญชีหลังตัดค่าเสื่อมสินทรัพย์ 86,167 บาท)
  • กรณีฐาน: 199,000 บาทต่อปี (คิดเป็นกำไรทางบัญชีหลังตัดค่าเสื่อมสินทรัพย์ 194,167 บาท)
  • กรณีราคาสูง: 415,000 บาทต่อปี (คิดเป็นกำไรทางบัญชีหลังตัดค่าเสื่อมสินทรัพย์ 410,167 บาท)
• ราคาคุ้มทุนเงินสดต่อดอก (Break-even Price): 0.0815 บาทต่อดอก (ประมาณ 8.15 สตางค์ต่อดอก)
• ปริมาณผลผลิตคุ้มทุน (Break-even Yield): ในกรณีฐานราคา 0.45 บาท ต้องเก็บผลผลิตให้ได้เพียง 48,889 ดอกต่อรอบ (คิดเป็น 18.1% ของผลผลิตปกติ) ก็คุ้มต้นทุนเงินสดผันแปรทั้งหมดของรอบนั้น
• ระยะเวลาคืนทุนเงินลงทุนเริ่มต้น: คืนทุนสินทรัพย์ระบบน้ำได้ตั้งแต่ รอบการผลิตแรก (ประมาณ 3–4 เดือน) ในกรณีราคาฐาน

กรอบสมมติฐานและระบบการผลิต

เพื่อให้การวิเคราะห์ตัวเลขทางเศรษฐศาสตร์มีความแม่นยำและสามารถนำไปใช้ประเมินความคุ้มค่าได้จริง จึงกำหนดกรอบสมมติฐานตามข้อเท็จจริงของการผลิตในประเทศไทยดังนี้:

1. ขนาดพื้นที่และระบบแปลง: พื้นที่ปลูก 1 ไร่ (1,600 ตารางเมตร) ยกร่องแปลงกว้าง 1.0–1.2 เมตร สูง 30–50 เซนติเมตร ทางเดินระหว่างแปลงกว้าง 50–60 เซนติเมตร ปลูกแบบ 2–3 แถวต่อแปลง ระยะระหว่างต้น 30–40 เซนติเมตร และระยะระหว่างแถว 30–40 เซนติเมตร ติดตั้งระบบน้ำหยดหรือมินิสปริงเกลอร์บนร่องแปลงเพื่อประหยัดน้ำและลดการกระเด็นของดินสู่ทรงพุ่ม
2. พันธุ์และจำนวนต้นปลูก: ใช้เมล็ดพันธุ์ลูกผสม F1 สำหรับตัดดอกโดยเฉพาะ (เช่น พันธุ์ทองเฉลิม, บาหลี, ซอฟเวอเรน, ทอรีดอร์ หรือดีพโกลด์) ขนาดดอกบานเต็มที่ 8–12 เซนติเมตร ก้านดอกยาวแข็งแรง เพาะกล้าประมาณ 8,500 เมล็ด เพื่อคัดเลือกต้นกล้าที่แข็งแรงสมบูรณ์ลงแปลงปลูกจริงจำนวน 8,000 ต้นต่อไร่ โดยสมมติอัตรารอดตายและให้ผลผลิตจนครบอายุการเก็บเกี่ยวที่ 95% (7,600 ต้นให้ผลผลิตเต็มที่)
3. วงจรเวลาและจำนวนรอบการผลิต:
   • เพาะเมล็ดในถาดหลุม 10–15 วัน ก่อนย้ายปลูกลงแปลง
   • เด็ดยอด (ปลิดยอด) เมื่ออายุ 21–25 วัน เพื่อเร่งการแตกกิ่งแขนงข้าง 8–12 กิ่งต่อต้น
   • ปลิดตุ่มดอกข้างเมื่ออายุ 40–45 วัน เพื่อให้ดอกยอดมีขนาดใหญ่สมบูรณ์เพียงดอกเดียวต่อกิ่ง
   • เริ่มตัดดอกจำหน่ายเมื่ออายุ 55–60 วันหลังย้ายปลูก และทยอยตัดดอกทุก 2–3 วันต่อเนื่องเป็นเวลา 35–40 วัน (รวมตัดได้ 10–15 ครั้ง)
   • รื้อถอนต้นและเก็บกวาดแปลงเมื่อครบอายุเก็บเกี่ยว รวมระยะเวลาตั้งแต่เตรียมดินจนรื้อแปลง 100–115 วัน (ประมาณ 3.5 เดือน)
   • จำนวนรอบต่อปี: กำหนดไว้ที่ 2 รอบต่อปี โดยเว้นระยะพักดิน 3–4 เดือน ทำการไถตากดินและหว่านพืชตระกูลถั่ว (เช่น ปอเทืองหรือถั่วพร้า) ไถกลบเป็นปุ๋ยพืชสด เพื่อตัดวงจรเชื้อรา Fusarium สาเหตุโรคเหี่ยว และแบคทีเรีย Ralstonia solanacearum ตามคำเตือนของกรมส่งเสริมการเกษตร
4. ช่องทางการจำหน่าย: จำหน่ายแบบขายส่งหน้าสวนให้แก่พ่อค้ารวบรวมในท้องถิ่น และส่งเข้าตลาดกลางค้าส่งไม้ดอก (ปากคลองตลาด, ตลาดไท, สี่มุมเมือง) โดยคละขนาดระหว่างดอกเกรดจัมโบ้/เบอร์ 1, เบอร์ 2 และดอกเบอร์เล็กสำหรับร้อยมาลัย

ตารางที่ 1: เงินลงทุนเริ่มต้นในสินทรัพย์ถาวร (1 ไร่)

เงินลงทุนเริ่มต้นเป็นค่าใช้จ่ายสำหรับอุปกรณ์ที่มีอายุการใช้งานยาวนานหลายปี จึงแยกออกจากต้นทุนดำเนินงานประจำรอบ และนำมาคิดเป็นค่าเสื่อมราคาทางบัญชี (อายุใช้งานเฉลี่ย 3 ปี):

ตารางที่ 2: โครงสร้างต้นทุนผันแปรต่อรอบการผลิต (1 ไร่ / 1 ฤดูปลูก)

โครงสร้างต้นทุนเงินสดหมุนเวียนในการปลูกดาวเรืองตัดดอก 1 ไร่ (8,000 ต้น) ต่อ 1 รอบการผลิต อ้างอิงเกณฑ์การประเมินของ กรมส่งเสริมการเกษตร และราคาปัจจัยการผลิตจริง:

หมายเหตุ: หากเป็นพื้นที่เช่า ต้องรวมค่าเช่าที่ดินแปลงยกร่องไม้ดอกประมาณ 2,000–3,000 บาทต่อไร่ต่อปี ซึ่งจะทำให้ต้นทุนรวมต่อปีเพิ่มขึ้นตามภาระค่าเช่าจริง

ตารางที่ 3: ผลผลิต การคัดเกรด และอัตราของเสีย

ดาวเรืองตัดดอกเป็นพืชที่อ่อนไหวต่อสภาพอากาศ ความชื้น และแมลงศัตรูพืช การคิดยอดขายจึงต้องหักการสูญเสียในแปลงและดอกคัดทิ้งอย่างเคร่งครัด:

ตารางที่ 4: การเปรียบเทียบผลตอบแทนใน 3 ระดับราคา (Low / Base / High)

ราคาดอกดาวเรืองหน้าสวนมีความผันผวนสูงมากตามเทศกาล วันพระ และสภาพอากาศ แบบจำลองนี้จึงเปรียบเทียบผลตอบแทนใน 3 ระดับราคาขายส่งเฉลี่ย:

• กรณีราคาต่ำ (Low Case – 0.25 บาท/ดอก): ผลผลิตล้นตลาด ดอกเกรดเล็กร้อยมาลัย หรือช่วงฤดูฝนที่ดอกมีความชื้นสูง
• กรณีฐาน (Base Case – 0.45 บาท/ดอก): ราคาเฉลี่ยหน้าสวนทั่วไปตามสถิติของกรมส่งเสริมการเกษตร (0.40–0.50 บาท/ดอก)
• กรณีราคาสูง (High Case – 0.85 บาท/ดอก): ช่วงเทศกาลสำคัญทางศาสนา วันพระใหญ่ เทศกาลตรุษจีน ปีใหม่ หรือช่วงผลผลิตขาดแคลน

กรณีวิกฤติเสี่ยงขาดทุน (Loss Scenario Analysis)

ในการประกอบอาชีพเกษตรกรรม ความเสี่ยงเป็นสิ่งที่ต้องนำมาคำนวณล่วงหน้า หากเกิดภาวะฝนตกชุกต่อเนื่องจนเกิดน้ำท่วมขังในร่องแปลง ทำให้โรคเหี่ยวเขียว (Bacterial Wilt) หรือโรครากเน่าโคนเน่าระบาดรวดเร็ว ส่งผลให้ผลผลิตเสียหายไปถึง 55% คงเหลือดอกที่เก็บขายได้เพียง 135,000 ดอก และในช่วงเวลาดังกล่าวเป็นช่วงที่ดอกมีตำหนิช้ำน้ำ ทำให้ราคาขายเฉลี่ยหน้าสวนตกลงเหลือเพียง 0.15 บาทต่อดอก:

• ยอดขายที่ได้รับ = 135,000 ดอก × 0.15 บาท = 20,250 บาท
• หัก ต้นทุนผันแปรเงินสดที่จ่ายไปแล้ว = 22,000 บาท
• ผลประกอบการ: ขาดทุนเงินสดสุทธิ -1,750 บาทในรอบการผลิตนั้น (และหากรวมค่าเสื่อมระบบน้ำ จะขาดทุนทางบัญชีถึง -4,167 บาท)

กรณีศึกษานี้ตอกย้ำว่า เกษตรกรผู้ปลูกดาวเรืองต้องมีการจัดการระบบระบายน้ำที่ดีเยี่ยมและมีการเฝ้าระวังโรคพืชอย่างใกล้ชิด มิฉะนั้นต้นทุนค่าเมล็ดพันธุ์และค่าเตรียมแปลงจะไม่สามารถเรียกคืนได้เมื่อแปลงเกิดโรคระบาด

การวิเคราะห์จุดคุ้มทุน (Break-Even Analysis)

การคำนวณจุดคุ้มทุนช่วยให้ผู้ปลูกทราบเกณฑ์ขั้นต่ำทั้งด้านราคาและปริมาณผลผลิต เพื่อใช้เป็นสัญญาณเตือนภัยในการบริหารจัดการแปลง:

1. ราคาคุ้มทุนต่อดอก (Break-even Price):

   คำนวณจากสูตร: ต้นทุนผันแปรต่อรอบ ÷ ปริมาณผลผลิตขายได้จริง

   22,000 บาท ÷ 270,000 ดอก = 0.0815 บาทต่อดอก (หรือประมาณ 8.15 สตางค์ต่อดอก)

   สรุป: หากเกษตรกรสามารถผลิตดาวเรืองได้ตามเป้าหมาย 270,000 ดอกต่อไร่ ราคาขายหน้าสวนต้องไม่ต่ำกว่า 0.09 บาทต่อดอก จึงจะไม่ขาดทุนเงินสด

2. ปริมาณผลผลิตคุ้มทุน (Break-even Yield):

   คำนวณจากสูตร: ต้นทุนผันแปรต่อรอบ ÷ ราคาขายเฉลี่ยต่อดอก

   • ที่ราคาฐาน 0.45 บาท/ดอก: 22,000 ÷ 0.45 = 48,889 ดอกต่อรอบ (คิดเป็นเพียง 18.1% ของผลผลิตปกติ)
   • ที่ราคาต่ำ 0.25 บาท/ดอก: 22,000 ÷ 0.25 = 88,000 ดอกต่อรอบ (คิดเป็น 32.6% ของผลผลิตปกติ)

   สรุป: ในภาวะราคาตลาดปกติ ขอเพียงเก็บผลผลิตที่มีคุณภาพส่งขายได้เกิน 48,900 ดอกต่อไร่ ก็ครอบคลุมต้นทุนดำเนินงานเงินสดของรอบนั้นแล้ว

กระแสเงินสดปีแรกและการคืนทุน (Cash Flow & Payback Period)

เนื่องจากดาวเรืองตัดดอกเป็นพืชล้มลุกอายุสั้น การหมุนเวียนของเงินสดจึงเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วเมื่อเทียบกับไม้ผลยืนต้น:

• รายจ่ายเงินสดปีแรก: เงินลงทุนสินทรัพย์ระบบน้ำ 14,500 บาท + ต้นทุนผันแปรดำเนินงาน 2 รอบ 44,000 บาท รวมรายจ่ายเงินสดทั้งสิ้น 58,500 บาท
• รายรับเงินสดปีแรก (กรณีฐาน): ยอดขาย 2 รอบ รวม 243,000 บาท
• กระแสเงินสดสุทธิคงเหลือปีแรก: 243,000 − 58,500 = +184,500 บาท
• ระยะเวลาคืนทุนเงินลงทุนเริ่มต้น: ในรอบการผลิตแรก เกษตรกรจะมีกำไรเงินสดจากการขายผลผลิต 99,500 บาท ซึ่งสามารถนำมาชำระคืนเงินลงทุนระบบน้ำ 14,500 บาทได้ทั้งหมดภายใน รอบแรกของการปลูก (ใช้เวลาเพียง 3–4 เดือน หรือคิดเป็น 0.07 ปี)
• ปีที่ 2 และปีถัดไป: ไม่ต้องจ่ายเงินลงทุนระบบน้ำซ้ำ จ่ายเฉพาะต้นทุนผันแปรหมุนเวียน 44,000 บาทต่อปี ทำให้เหลือกำไรเงินสดเข้ากระเป๋าเต็มที่ 199,000 บาทต่อปี (ในกรณีฐาน)

ช่องทางการตลาดและความเสี่ยงสำคัญที่ต้องตรวจสอบ

แม้ตัวเลขกำไรจะดูน่าสนใจ แต่การปลูกดาวเรืองตัดดอกเชิงพาณิชย์มีความเสี่ยงเฉพาะตัวที่เกษตรกรมือใหม่ต้องตระหนักอย่างยิ่ง:

1. ข้อจำกัดเรื่องการปลูกซ้ำในพื้นที่เดิม (Soil-borne Diseases): ดาวเรืองเป็นพืชที่สะสมเชื้อราและแบคทีเรียในดินได้ง่ายมาก โดยเฉพาะโรคเหี่ยวเขียว (Ralstonia) หากปลูกซ้ำติดต่อกันเกิน 2–3 รอบโดยไม่พักดิน แปลงปลูกจะเกิดโรคระบาดรุนแรงจนต้นเหี่ยวแห้งยืนต้นตายยกแปลง การเว้นระยะพักดิน 3–4 เดือน ไถตากดิน และปลูกพืชตระกูลถั่วปรับปรุงโครงสร้างดินจึงเป็นข้อปฏิบัติที่ละเลยไม่ได้
2. อายุการเก็บรักษาหลังตัดดอกสั้น: ดอกดาวเรืองสดที่ตัดแล้วสามารถเก็บในห้องเย็นที่อุณหภูมิ 8–10 องศาเซลเซียสได้เพียง 5–7 วัน หากเก็บไว้นานเกินไปกลีบดอกจะเริ่มช้ำและเหี่ยว เกษตรกรจึงต้องมี “ข้อตกลงกับพ่อค้ารับซื้อหรือแผงค้าดอกไม้ล่วงหน้า” ก่อนเริ่มตัดดอกเสมอ ไม่สามารถตัดมากองรอผู้ซื้อโดยไม่มีตลาดรองรับ
3. การวางแผนเก็บเกี่ยวให้ตรงกับเทศกาล: ราคาดาวเรืองจะพุ่งสูงแตะระดับ 1.00–2.00 บาทต่อดอกในช่วงวันพระใหญ่ (มาฆบูชา, วิสาขบูชา, อาสาฬหบูชา), เทศกาลตรุษจีน, เทศกาลปีใหม่ และช่วงการเลือกตั้ง เกษตรกรมืออาชีพจึงมักนับวันถอยหลังจากวันเทศกาลประมาณ 60–65 วัน เพื่อเพาะเมล็ดและย้ายปลูกให้ดอกชุดแรกบานตรงกับช่วงราคาสูงสุดพอดี
4. ศัตรูพืชสำคัญ (เพลี้ยไฟและหนอนกระทู้หอม): เพลี้ยไฟจะเข้าทำลายดูดกินน้ำเลี้ยงที่ตุ่มดอก ทำให้ดอกแคระแกร็น กลีบดอกไหม้ดำ และไม่ได้ขนาดตามที่ตลาดต้องการ ต้องมีการตรวจแปลงสม่ำเสมอและใช้กับดักกาวเหนียวสีเหลืองร่วมกับการพ่นสารชีวภัณฑ์หรือสารเคมีสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์

รายการตรวจสอบก่อนตัดสินใจลงทุน (Checklist)

• [ ] มีแหล่งน้ำจืดที่สะอาดและเพียงพอตลอดฤดูแล้ง (ดาวเรืองต้องการน้ำสม่ำเสมอ แต่ไม่ทนน้ำขัง)
• [ ] ตรวจสอบว่ามีตลาดรับซื้อในรัศมีการขนส่งไม่เกิน 1–2 ชั่วโมง หรือมีพ่อค้ารวบรวมเข้ามารับซื้อถึงแปลง
• [ ] จัดเตรียมแรงงานสำหรับเก็บเกี่ยวและคัดเกรดได้อย่างน้อย 2–3 คน ในช่วงที่ดอกบานสะพรั่ง
• [ ] มีพื้นที่สำรองสำหรับสลับแปลงปลูก หรือมีแผนการปลูกพืชหมุนเวียนตระกูลถั่วเพื่อพักดิน 3–4 เดือน
• [ ] มีเงินทุนหมุนเวียนสำรองล่วงหน้าอย่างน้อย 25,000–30,000 บาท สำหรับค่าเมล็ดพันธุ์และปุ๋ยยาก่อนเก็บเกี่ยวรอบแรก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• กลุ่มส่งเสริมไม้ดอกและไม้ประดับ กรมส่งเสริมการเกษตร (2563) – รายงานดาวเรือง (ไม้ตัดดอก) ข้อมูลทะเบียนเกษตรกรกลาง โครงสร้างต้นทุน ผลผลิต และสถิติราคาขายส่ง
• สำนักส่งเสริมและจัดการสินค้าเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร (2561) – คำแนะนำการปลูกดาวเรืองตัดดอก โครงสร้างต้นทุนและผลตอบแทนในพื้นที่ 1 ไร่
• สำนักงานเกษตรอำเภอสามเงา จังหวัดตาก กรมส่งเสริมการเกษตร (2560) – คู่มือการผลิตดาวเรืองตัดดอกเชิงพาณิชย์
• ตลาดไท และ ตลาดปากคลองตลาด – สถิติราคาขายส่งไม้ตัดดอกและดอกดาวเรือง