คลิปเกษตรทางการ: เสียบยอดมะนาวบนตอส้มโอ นวัตกรรมลดต้นทุนและยืดอายุแปลง
สำหรับเกษตรกรที่สนใจลงทุนทำสวนมะนาวเชิงพาณิชย์ ปัญหาใหญ่ที่สุดของการปลูกมะนาวพันธุ์ดี (เช่น แป้นรำไพ แป้นพิจิตร ตาฮิติ) คือ “โรครากเน่าโคนเน่า” (Foot and Root Rot) ที่เกิดจากเชื้อรา Phytophthora nicotianae และโรคแคงเกอร์ (Citrus Canker) โดยเฉพาะกิ่งพันธุ์ที่ขยายด้วยวิธี “กิ่งตอน” (Air-layering) ทั่วไปจะมีเพียงระบบรากฝอยและรากแขนงตื้น เมื่อเจอน้ำท่วมขังหรือดินระบายน้ำช้าในฤดูฝน รากจะเน่าเสียหายได้ง่าย ทำให้ต้นมะนาวมีอายุสั้นเพียง 3–4 ปีก็เริ่มทรุดโทรม เกษตรกรต้องเสียเงินลงทุนรื้อแปลง ซื้อกิ่งพันธุ์ใหม่ และยกร่องเตรียมดินซ้ำซาก
เพื่อแก้ปัญหานี้ กรมส่งเสริมการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้จัดทำและเผยแพร่องค์ความรู้ผ่านคลิปรายการทางการ “รอบรู้ รอบด้าน การเกษตร” แนะนำเทคนิคการขยายพันธุ์มะนาวด้วยการ “เสียบยอดบนตอส้มโอ” ซึ่งเปลี่ยนโครงสร้างต้นทุนและอายุการเก็บเกี่ยวของสวนมะนาวได้อย่างยั่งยืน เกษตรกรสามารถรับชมคลิปวิดีโอทางการจากกรมส่งเสริมการเกษตรได้จากหน้าต่างด้านล่างนี้:
(แหล่งข้อมูลคลิปวิดีโอ: รายการ “รอบรู้ รอบด้าน การเกษตร ปี 4 l EP.7 ต้นพันธุ์มะนาวแข็งแรง ต้านทานโรคและแมลงด้วยวิธีเสียบยอดบนตอส้มโอ” เผยแพร่เมื่อวันที่ 5 เมษายน 2565 โดย กลุ่มพัฒนาสื่อส่งเสริมการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร (@DOAE-Channel) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ลิงก์ตรง: https://www.youtube.com/watch?v=7wz7Fs901bs)
หัวใจสำคัญเชิงเศรษฐศาสตร์จากคลิปดังกล่าวระบุว่า ส้มโอเป็นพืชตระกูลส้ม (Citrus) ที่มี ระบบรากแก้วที่แข็งแรง หยั่งลึก ดูดซึมธาตุอาหารและน้ำได้ดีเยี่ยม ทั้งยังมีความทนทานตามธรรมชาติต่อเชื้อราไฟทอปธอราและสภาพดินเปียกชื้น เมื่อนำยอดมะนาวพันธุ์ดีมาเสียบยอดบนต้นตอส้มโอ จะทำให้ต้นมะนาวมีอายุยืนยาวได้ถึง 8–10 ปีขึ้นไป ในการปลูกลงดิน ช่วยลดค่าใช้จ่ายสารเคมีป้องกันเชื้อรา และลดต้นทุนการปลูกทดแทนได้อย่างมหาศาล
สรุปตัวเลขเศรษฐศาสตร์เกษตร: สวนมะนาวเสียบยอดตอส้มโอ 1 ไร่ (100 ต้น)
จากการรวบรวมข้อมูลสถิติต้นทุนและผลผลิตจาก สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) และงานวิจัยเชิงประจักษ์ “การวิเคราะห์เปรียบเทียบต้นทุนและผลตอบแทนจากการปลูกมะนาว ของเกษตรกร ตำบลวังลึก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี” (พิธาน แสนภักดี, 2562) ใน วารสารสหวิทยาการวิจัย (TCI) สามารถสรุปตัวเลขเศรษฐศาสตร์สำคัญของสวนมะนาว 1 ไร่ (100 ต้น ระยะ 4×4 เมตร) ได้ดังนี้:
- เงินลงทุนเริ่มแรกปีที่ 1 (Startup Fixed Capital): 23,500 บาท (กิ่งพันธุ์เสียบยอดตอส้มโอ 100 ต้น 9,000 บาท, ระบบน้ำมินิสปริงเกลอร์ 8,500 บาท, ปรับดินขุดหลุม 2,500 บาท, ปุ๋ยคอกรองก้นหลุม 2,500 บาท, ไม้ค้ำ 1,000 บาท)
- ต้นทุนดำเนินงานเงินสดรายปี (Annual Cash Operating Costs – ปีที่ 3 เป็นต้นไป): 29,000 บาท/ปี (เฉลี่ย 2,417 บาท/เดือน)
(หากรวมค่าเสื่อมราคาระบบน้ำและค่าตัดจำหน่ายต้นพันธุ์ตลอดอายุ 8 ปี จำนวน 3,575 บาท/ปี ต้นทุนรวมทางบัญชีจะอยู่ที่ 32,575 บาท/ปี) - ผลผลิตคุณภาพจำหน่ายได้จริง (Net Marketable Yield):
- ปีที่ 1: 0 ผล (เด็ดดอกทิ้งเพื่อเลี้ยงลำต้นและทรงพุ่ม)
- ปีที่ 2: เริ่มให้ผลผลิตรุ่นแรก 18,400 ผล/ไร่
- ปีที่ 3 เป็นต้นไป (ช่วงให้ผลเต็มที่ – Mature Phase): 65,000 ผล/ไร่/ปี (เฉลี่ย 650–700 ผล/ต้น หรือเทียบเท่า 3,600–4,000 กิโลกรัม/ไร่)
- ยอดขายและกำไรกรณีฐาน (Base Scenario – ราคาเฉลี่ยผสมทั้งปี 1.80 บาท/ผล):
- ยอดขายต่อปี: 117,000 บาท/ปี (65,000 ผล × 1.80 บาท)
- กำไรเงินสดจากการดำเนินงาน (Operating Cash Surplus): 117,000 − 29,000 = +88,000 บาท/ปี (เฉลี่ย 7,333 บาท/เดือน)
- กำไรสุทธิหลังคิดค่าเสื่อมและตัดจำหน่าย (Net Economic Profit): 117,000 − 32,575 = +84,425 บาท/ปี (เฉลี่ย 7,035 บาท/เดือน)
- จุดคุ้มทุนด้านราคา (Break-Even Price): เพียง 0.50 บาท/ผล (จุดคุ้มทุนเงินสด 0.45 บาท/ผล)
- ระยะเวลาคืนทุนเงินสดสะสม (Payback Period): 2 ปี 2.4 เดือน นับจากวันเริ่มปลูก (หรือคืนทุนในเวลาเพียง 1 ปี 2.4 เดือน นับจากเริ่มเก็บเกี่ยวผลผลิตรุ่นแรก)
สมมติฐานการคำนวณและบริบทแปลงปลูก
ตัวเลขการคำนวณในบทความนี้อิงตามสมมติฐานทางเทคนิคและเศรษฐศาสตร์เกษตร ดังต่อไปนี้:
- พื้นที่และระยะปลูก: พื้นที่ดินร่วนปนทรายหรือดินร่วนระบายน้ำดี 1 ไร่ (1,600 ตารางเมตร) จัดระยะปลูก 4 × 4 เมตร ได้ความหนาแน่น 100 ต้นต่อไร่ ซึ่งเป็นระยะมาตรฐานของการปลูกลงดินที่เอื้อต่อการแผ่กิ่งก้านของทรงพุ่มขนาดใหญ่และการทำงานของเครื่องจักรตัดหญ้าขนาดเล็ก
- สายพันธุ์และต้นตอ: ใช้กิ่งพันธุ์มะนาวแป้นพิจิตร หรือแป้นรำไพ ที่เสียบยอดบนต้นตอส้มโอ (Pomelo Rootstock) สูงจากโคน 25–30 เซนติเมตร แผลสมานสนิทแล้ว ความสูงต้นพันธุ์ 50–70 เซนติเมตร
- ระบบน้ำ: แหล่งน้ำจากบ่อเก็บน้ำหรือสระน้ำในสวน ใช้ปั๊มน้ำไฟฟ้าหรือเบนซิน ส่งผ่านท่อเมน PVC 2 นิ้ว แยกท่อซอย PE 20 มม. ติดตั้งหัวมินิสปริงเกลอร์ 1 หัวต่อต้น รัศมีการให้น้ำ 1.5–2.0 เมตร
- ช่องทางการจำหน่าย: จำหน่ายส่งพ่อค้าคนกลางหน้าสวนและตลาดกลางค้าส่งสินค้าเกษตร (เช่น ตลาดไท ตลาดสี่มุมเมือง หรือตลาดศรีเมือง) โดยเกษตรกรเป็นผู้คัดเกรดและบรรจุใส่ถุงตาข่ายหรือเข่ง
ตารางแจกแจงเงินลงทุนเริ่มแรกปีที่ 1 (Startup Capital)
การลงทุนเริ่มแรกเป็นการจัดหาปัจจัยพื้นฐานที่มีอายุการใช้งานยาวนาน แยกออกจากต้นทุนดำเนินงานประจำปีอย่างชัดเจน:
| รายการลงทุนเริ่มแรก | จำนวน / หน่วย | ราคาต่อหน่วย (บาท) | รวมเป็นเงิน (บาท) |
|---|---|---|---|
| 1. กิ่งพันธุ์มะนาวเสียบยอดตอส้มโอ (คัดเกรดชำถุง) | 100 ต้น | 90.00 | 9,000.00 |
| 2. ค่าปรับพื้นที่ ยกร่องแปลง และขุดหลุมปลูก (รถไถ + แรงงาน) | 1 ไร่ (100 หลุม) | 2,500.00 | 2,500.00 |
| 3. วัสดุปรับปรุงดินรองก้นหลุม (ปุ๋ยคอกหมัก + โดโลไมท์) | 100 หลุม | 25.00 | 2,500.00 |
| 4. ระบบน้ำมินิสปริงเกลอร์ (ท่อเมน PVC, ท่อ PE, หัวจ่ายน้ำ, ปั๊มและวาล์ว) | 1 ระบบ (100 หัว) | 8,500.00 | 8,500.00 |
| 5. ไม้ไผ่หลักค้ำยันต้นและเชือกผูกพยุงลำต้นกันลมโยก | 100 ชุด | 10.00 | 1,000.00 |
| รวมเงินลงทุนเริ่มแรกทั้งหมด (Startup Fixed Capital) | 23,500.00 | ||
ตารางต้นทุนดำเนินงานรายปี ณ ปีที่ให้ผลผลิตเต็มที่ (ปีที่ 3 เป็นต้นไป)
ต้นทุนดำเนินงานประจำปีครอบคลุมปัจจัยการผลิตทางการเกษตร แรงงาน และการจัดการแปลงเพื่อให้ต้นมะนาวตอส้มโอให้ผลผลิตสม่ำเสมอและมีคุณภาพ:
| หมวดต้นทุนดำเนินงาน | รายละเอียด / อัตราการใช้ต่อปี | จำนวนเงิน (บาท/ปี) |
|---|---|---|
| 1. ปุ๋ยเคมีบำรุงต้น ดอก และผล | สูตร 16-16-16, 8-24-24, 0-0-60 และ 15-0-0 รวม 4 กระสอบ (200 กก.) | 6,800.00 |
| 2. ปุ๋ยอินทรีย์และปุ๋ยคอกหมัก | ใส่บำรุงจุลินทรีย์รอบทรงพุ่ม 2 ครั้ง/ปี รวม 80 กระสอบ @ 35 บาท | 2,800.00 |
| 3. สารชีวภัณฑ์และสารป้องกันกำจัดศัตรูพืช | ไตรโคเดอร์มา บิวเวอร์เรีย ปิโตรเลียมออยล์ และสารกำจัดหนอนชอนใบ/เพลี้ยไฟตามหลัก GAP | 3,500.00 |
| 4. ค่าน้ำมันเชื้อเพลิงและไฟฟ้าสูบน้ำ | สูบน้ำรดแปลงสม่ำเสมอสัปดาห์ละ 2-3 ครั้ง เฉลี่ยเดือนละ 300 บาท | 3,600.00 |
| 5. ค่าแรงงานตัดแต่งกิ่งและกำจัดวัชพืช | ตัดแต่งกิ่งกระโดง กิ่งเป็นโรค และตัดหญ้าคลุมดิน 4-5 ครั้งต่อปี | 4,000.00 |
| 6. ค่าแรงงานเก็บเกี่ยวและคัดเกรดผลผลิต | เก็บเกี่ยวผลผลิตตามรุ่น 65,000 ผล (เฉลี่ยร้อยละ 10 บาท สำหรับค่าจ้างเก็บคัด) | 6,500.00 |
| 7. ค่าบรรจุภัณฑ์และวัสดุขนส่ง | ถุงตาข่ายระบายอากาศและถุงพลาสติกหนาสำหรับบรรจุส่งตลาดขายส่ง | 1,800.00 |
| รวมต้นทุนดำเนินงานเงินสดต่อปี (Annual Cash Operating Costs) | 29,000.00 | |
| บวก: ค่าเสื่อมราคาระบบน้ำ (5 ปี) | 8,500 ÷ 5 ปี | 1,700.00 |
| บวก: ค่าตัดจำหน่ายต้นพันธุ์และแปลงปลูก (8 ปี) | (23,500 – 8,500) ÷ 8 ปี | 1,875.00 |
| รวมต้นทุนทางบัญชีทั้งหมดต่อปี (Total Full Accounting Cost) | 32,575.00 | |
พัฒนาการผลผลิตและกระแสเงินสดแต่ละช่วงปี (Year 1 to Mature)
มะนาวเป็นไม้ผลยืนต้น ผลผลิตและรายได้จะค่อยๆ ทยอยเพิ่มขึ้นตามขนาดทรงพุ่มและความสมบูรณ์ของระบบรากตอส้มโอ โดยแบ่งเป็น 3 ช่วงสำคัญ:
| ระยะเวลา | ผลผลิตที่ขายได้ (ผล/ไร่) | ยอดขาย (บาท) | เงินสดจ่ายดำเนินงาน (บาท) | กระแสเงินสดสุทธิ (บาท) |
|---|---|---|---|---|
| ปีที่ 1 (ช่วงสร้างโครงสร้างต้น) เด็ดดอกทิ้ง เลี้ยงกิ่งประธาน วางระบบน้ำ |
0 | 0.00 | 33,000.00 (รวมลงทุนเริ่มแรก 23,500 + ค่าดูแล 9,500) |
-33,000.00 |
| ปีที่ 2 (ผลผลิตรุ่นแรก) ไว้ผลเฉลี่ย 200 ผล/ต้น (ขายได้ 18,400 ผล) |
18,400 | 33,120.00 (เฉลี่ย 1.80 บาท/ผล) |
18,000.00 | +15,120.00 (เงินสดสะสม -17,880.00) |
| ปีที่ 3 เป็นต้นไป (ช่วงให้ผลเต็มที่) ทรงพุ่มแผ่เต็มที่ เฉลี่ย 700 ผล/ต้น |
65,000 | 117,000.00 (เฉลี่ย 1.80 บาท/ผล) |
29,000.00 | +88,000.00 (เงินสดสะสมเป็นบวก +70,120.00) |
เปรียบเทียบผลตอบแทน 3 สถานการณ์ราคา (Scenario Analysis)
เนื่องจากราคามะนาวมีความผันแปรตามฤดูกาลอย่างรุนแรง การประเมินความคุ้มค่าจึงต้องพิจารณา 3 กรณีราคา เพื่อให้เห็นกรอบความเสี่ยงที่แท้จริง:
| สถานการณ์จำลอง | ราคาเฉลี่ยที่ได้รับ (บาท/ผล) | ยอดขายรวม (บาท/ปี) | กำไรเงินสดดำเนินงาน (บาท/ปี) | กำไรสุทธิหลังหักค่าเสื่อม (บาท/ปี) | อัตราผลตอบแทน ROI (%) |
|---|---|---|---|---|---|
|
กรณีราคาต่ำ (Low Scenario) ผลผลิตล้นตลาดในฤดูฝน ไม่ได้บังคับนอกฤดู |
1.10 | 71,500.00 | +42,500.00 | +38,925.00 | 119.49% |
|
กรณีฐาน (Base Scenario) ราคาเฉลี่ยผสมทั้งปี (ในฤดู 60% @ 1.20 บ. + นอกฤดู 40% @ 2.70 บ.) |
1.80 | 117,000.00 | +88,000.00 | +84,425.00 | 259.17% |
|
กรณีราคาสูง (High Scenario) บริหารจัดการออกผลนอกฤดูสำเร็จ 60% (@ 3.40 บ.) + ในฤดู 40% (@ 1.40 บ.) |
2.60 | 169,000.00 | +140,000.00 | +136,425.00 | 418.80% |
ข้อสังเกตสำคัญ: แม้ในกรณีราคาต่ำที่สุด (1.10 บาท/ผล) แปลงมะนาวเสียบยอดตอส้มโอยังคงสร้างกำไรเงินสดได้ถึง +42,500 บาท/ปี เนื่องจากต้นทุนผันแปรต่อหน่วยต่ำมาก ทำให้เกษตรกรมีความทนทานต่อภาวะราคาสินค้าเกษตรตกต่ำได้เป็นอย่างดี
เปรียบเทียบความคุ้มค่า: เสียบยอดตอส้มโอ vs กิ่งตอนลงดิน vs วงบ่อซีเมนต์
จากการเปรียบเทียบข้อมูลภาคสนามของกลุ่มตัวอย่างในงานวิจัย อ.สามชุก จ.สุพรรณบุรี (พิธาน แสนภักดี, 2562) ร่วมกับคำแนะนำเชิงเทคนิคของ กรมส่งเสริมการเกษตร:
| ประเด็นเปรียบเทียบ | มะนาวเสียบยอดตอส้มโอ (ลงดิน) | มะนาวกิ่งตอนธรรมดา (ลงดิน) | มะนาวในวงบ่อซีเมนต์ |
|---|---|---|---|
| เงินลงทุนเริ่มต้นต่อไร่ | ปานกลาง (~23,500 บาท) | ต่ำที่สุด (~18,000–20,000 บาท) | สูงมาก (45,000–70,000 บาท จากค่าวงบ่อ ดินปลูก) |
| ระบบรากและความทนทาน | รากแก้วหยั่งลึก ทนน้ำขังชั่วคราว ต้านทานโรครากเน่าโคนเน่าสูงมาก | รากตื้น อ่อนแอต่อโรคเน่าและน้ำขัง หากฝนตกหนักรากเน่าง่าย | รากขดวนในวงบ่อ ดินแน่นเร็วหลังปีที่ 3-4 ต้องเปลี่ยนดิน |
| อายุการเก็บเกี่ยวของแปลง | 8–10 ปีขึ้นไป | 3–4 ปี (ต้นโทรมเร็ว ต้องรื้อแปลง) | 4–5 ปี (ต้นโทรมจากพื้นที่รากจำกัด) |
| ผลผลิตเฉลี่ยต่อต้น/ปี | 600–800 ผล (ทรงพุ่มใหญ่) | 500–700 ผล (ทรงพุ่มใหญ่แต่โทรมไว) | 200–350 ผล (ทรงพุ่มเล็กตามขนาดบ่อ) |
| การบังคับนอกฤดู | ทำได้ดีโดยการคุมน้ำด้วยระบบสปริงเกลอร์และใช้สารกระตุ้น/รมควัน | ควบคุมยากหากมีฝนหลงฤดู | ควบคุมการอดน้ำได้ง่ายที่สุดด้วยการคลุมผ้าพลาสติก |
| จุดคุ้มทุน (Break-Even) | 0.50 บาท/ผล | 0.54 บาท/ผล | 1.44 บาท/ผล (ตามงานวิจัย สุพรรณบุรี) |
การวิเคราะห์จุดคุ้มทุน (Break-Even Analysis)
โครงสร้างจุดคุ้มทุนคำนวณแยกต้นทุนผันแปรและต้นทุนคงที่ เพื่อให้เห็นเกณฑ์ความปลอดภัยของการลงทุน:
- ต้นทุนผันแปรต่อหน่วย (Variable Cost per Fruit):
ค่าปุ๋ย (9,600) + สารชีวภัณฑ์ (3,500) + ค่าน้ำไฟ (3,600) + ค่าแรงเก็บเกี่ยว (6,500) + บรรจุภัณฑ์ (1,800) = 25,000 บาทต่อปี
คิดเป็นต้นทุนผันแปร = 25,000 ÷ 65,000 = 0.385 บาท/ผล - ต้นทุนคงที่ต่อปี (Fixed Costs):
ค่าแรงตัดแต่งกิ่งแปลงประจำปี (4,000) + ค่าเสื่อมราคาระบบน้ำและตัดจำหน่ายต้นพันธุ์ (3,575) = 7,575 บาท/ปี - ราคาคุ้มทุนเฉลี่ย (Break-Even Price):
ต้นทุนรวมทั้งหมด 32,575 ÷ 65,000 = 0.501 บาท/ผล (ขายได้เกิน 50 สตางค์ต่อผลก็คุ้มทุนทั้งหมด) - ปริมาณขาย ณ จุดคุ้มทุน (Break-Even Quantity) ที่ราคาฐาน 1.80 บาท:
กำไรส่วนเกินต่อหน่วย (Contribution Margin) = 1.80 − 0.385 = 1.415 บาท/ผล
ปริมาณขายคุ้มทุน = 7,575 ÷ 1.415 = 5,352 ผล/ปี (คิดเป็นเพียง 8.23% ของผลผลิตทั้งหมด) - ส่วนเกินที่ปลอดภัย (Margin of Safety): เท่ากับ 91.77% หมายความว่า ปริมาณผลผลิตหรือยอดขายสามารถลดลงได้ถึง 91.77% จากเป้าหมาย ก่อนที่สวนจะเริ่มประสบภาวะขาดทุน
ความเสี่ยงของตลาด และรายการที่ควรตรวจสอบก่อนเริ่มลงทุน (Checklist)
แม้ผลตอบแทนจะดูน่าสนใจ เกษตรกรควรพิจารณาความเสี่ยงและเตรียมความพร้อมตามรายการตรวจสอบต่อไปนี้:
- ความชำนาญในการคัดเลือกต้นพันธุ์: ต้องตรวจดูรอยเสียบยอดว่าสมานตัวสนิทดี ไม่มีรอยแตกหรือโรคเชื้อราติดมา และต้องเป็น “ตอส้มโอแท้” ที่เพาะจากเมล็ดเพื่อให้มีรากแก้วสมบูรณ์ ไม่ใช่กิ่งตอนส้มโอ
- การบริหารจัดการน้ำช่วงฤดูแล้ง: มะนาวต้องการน้ำสม่ำเสมอในช่วงติดผล หากขาดน้ำผลจะร่วง แคระแกร็น หรือเปลือกหนาไม่มีน้ำ ใน 1 ไร่ต้องมีแหล่งน้ำสำรองเพียงพออย่างน้อย 150–200 ลูกบาศก์เมตรต่อเดือนในช่วงแล้ง
- ความเสี่ยงราคาผันผวนตามฤดูกาล: ในช่วงเดือนสิงหาคม–ตุลาคม มะนาวมักมีผลผลิตล้นตลาด เกษตรกรควรวางแผนตัดแต่งกิ่งและใส่ปุ๋ยเพื่อดึงจังหวะการออกดอกให้ไปติดผลและเก็บเกี่ยวในช่วงเดือน มีนาคม–พฤษภาคม ซึ่งเป็นช่วงที่มะนาวมีราคาสูงที่สุดในรอบปี
- โรคแคงเกอร์และหนอนชอนใบ: แม้ตอส้มโอจะทนโรครากเน่า แต่ยอดมะนาวด้านบนยังคงมีโอกาสติดโรคแคงเกอร์และหนอนชอนใบ เกษตรกรต้องฉีดพ่นสารชีวภัณฑ์บิวเวอร์เรียหรือน้ำมันปิโตรเลียมสเปรย์ออยล์ในช่วงแตกใบอ่อนอย่างสม่ำเสมอ
แหล่งข้อมูลอ้างอิงหลัก (Primary Sources)
- กรมส่งเสริมการเกษตร (DOAE): รายการ “รอบรู้ รอบด้าน การเกษตร ปี 4 l EP.7 ต้นพันธุ์มะนาวแข็งแรง ต้านทานโรคและแมลงด้วยวิธีเสียบยอดบนตอส้มโอ” (เผยแพร่ 5 เมษายน 2565) กลุ่มพัฒนาสื่อส่งเสริมการเกษตร ชมคลิปได้ที่ YouTube: DOAE-Channel และเว็บไซต์หลัก doae.go.th
- งานวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์เกษตร (TCI): “การวิเคราะห์เปรียบเทียบต้นทุนและผลตอบแทนจากการปลูกมะนาวแบบบ่อซีเมนต์กับแบบปลูกลงดิน ของเกษตรกร ตำบลวังลึก อำเภอสามชุก จังหวัดสุพรรณบุรี” โดย พิธาน แสนภักดี คณะบริหารธุรกิจและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ ตีพิมพ์ใน วารสารสหวิทยาการวิจัย: ฉบับบัณฑิตศึกษา ปีที่ 8 ฉบับที่ 1 (2562) เข้าถึงได้ทาง ThaiJO (tci-thaijo.org)
- สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก. – OAE): สถิติเนื้อที่เพาะปลูก ผลผลิตเฉลี่ยต่อไร่ และราคาเฉลี่ยสินค้าเกษตร ตรวจสอบข้อมูลได้ที่ oae.go.th และคลังข้อมูล catalog.oae.go.th
- กรมวิชาการเกษตร (DOA): เอกสารคำแนะนำการจัดการสวนมะนาวตามมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี (GAP) doa.go.th